پیشینهی سرودهای انقلابی ـ مردمی در ایران به دههی پنجاه خورشیدی میرسد. اشعاری که بیشتر توسط زندانیان سیاسی سروده و بر ملودی یا آهنگ ترانههای مشهور اجرا میشد. بعد از انقلاب سال ۵۷ در ایران پنج خیزش مردمی رخ داد که برخی از آنها سرود یا ترانهی خود را داشت.
پیشینهی ترانهی بلا چاو (Bella ciao) به سالهای پایانی قرن نوزدهم در ایتالیا میرسد. این ترانه را کارگران فصلی مزارع گندم و زنان دهقان در شالیزارها زمزمه میکردند و مضمون آن جوانی زودگذر و سختی کار در مزرعه بود. بلا چاو بار دیگر در زمان جنگ جهانی دوم توسط پارتیزانها و مخالفان فاشیسم در ایتالیا احیا شد و این بار با مضمون مقاومت و مبارزه در راه آزادی.
عطاالله خرم در مقام آهنگساز با بسیاری از ترانهسرایان دوران خود همکاری داشت و خوانندگان مشهوری کارهای او را اجرا کردهاند. در آن سالها اما ترانههایی که او بر سرودههای پرویز وکیلی و صدای ویگن ساخت از محبوبترین و در سالهای بعد مشهورترین آثار او به حساب میآیند.
در جهان موسیقی اما گاهی آهنگ ترانهای چنان از حسن استقبال عمومی برخوردار میشود که در کشورهای دیگر هم ترانهسرایی به زبان خود شعری بر همان آهنگ میگذارد و خوانندهای آن را اجرا میکند. این ترانهها نزد اهل موسیقی Cover نامیده میشود.
دهم اردیبهشتماه، برابر است با سالگشت زادروز «رهی معیری». به یادبود او نمونهای از سروده و دستخط زیبایش را همراه با چند جمله با صدای او ، و چند ترانه از یادگارهای ماندگار این شاعر و ترانهسرای معاصر را ببینید، بخوانید و بشنوید!
عطاالله خرم از جمله هنرمندانی بود که در آهنگسازی ریتمهای شاد و پرتحرک موسیقی غربی را با استفاده از ماندولین و گیتار به کار میگرفت. هنرمند پُرکاری بود و ساختن بیش از ۴۵۰ قطعه آهنگ و ترانه را در کارنامهی خود دارد.
«تورج نگهبان»، در کنار ترانهسرایانی چون: رحیم معینی کرمانشاهی، بیژن ترقی، اسماعیل نواب صفا و کریم فکور سرآمد نسل دوم از ترانهسرایان معاصر است.
شروع کارش با مهندس «همایون خُرم» بود و ترانههایی که برای «پروین» و «مرضیه» سرود. هر دو از جنوب ایران آمده بودند. این از «اهواز» و آن از «بوشهر». دیداری اتفاقی در تهران و پس از آن رفاقتی گرم در کنار همکاریها و حتی دوران خدمت نظام وظیفه.
خاطرات آن ایام و داستان چند کار مشترک را «همایون خُرم» در کتاب خاطرات هنری خود «غوغای ستارگان» مفصل نوشته است. فرصتی شاید تا خلاصهای از آنها را اینجا بازنویسی کنم.
در اینجا و با یاد او چند ترانه از بیش از هفتصد ترانهای که سروده است را بشنویم. یاد او و یادگارهای ماندگارش یادمان باشد.
حکایت ترانه «بیگانه» (پوران شاپوری)
حکایت ترانه «رهگذر عمر» (داریوش اقبالی)
* * *
بیژن ترقی در مقام ترانهسرا با آهنگسازان بسیاری همکاری داشته است. روحالله خالقی، حبیبالله بدیعی، همایون خرم و انوشیروان روحانی. با پرویز یاحقی اما رفاقتی دیرینه داشت و یار و ندیم هم بودند. چند کار مشترک از آن دو که با صدای حمیرا خوانده شد هنوز هم از به یادماندهترین برنامههای گلهای رنگارنگ در رادیو ایران است.
چه بسیار ترانههای خاطرهانگیز ایرانی که به لطف ذوق افراد یک خانواده به گنجینهی موسیقی ما اضافه شده است. برادران محجوبی. (رضا و مرتضی)، برادران وفادار (حمید و مجید)، برادران چشمآذر (ناصر و منوچهر) و یا همین برادران لشگری (حسن، منوچهر) و دایی بزرگشان «بزرگ لشگری» و «جواد لشگری» که آهنگ صدها ترانهی مشهور از ساختههای آنهاست. در جعبه موسیقی این صفحه آثاری از «بزرگ لشگری» را بشنوید.
زمانی هم عدهای از اهل ادب بر این باور بودند که «سرودن شعر برای ترانهشدن» کسر شأنِ شاعر است. این شاید از آن طعنهی ایرج میرزا میآمد که به عارف قزوینی گفت: «تو شاعر نیستی، تصنیفسازی!»