اکبر محسنی به چهره و نام برای بسیاری ناآشنا است. آهنگ الههٔ ناز ساختهٔ او را اما کمتر کسی است که نشنیده، یا نشناسد. این ترانه نخستین بار در سال ۳۳۳ با صدای غلامحسین بنان از رادیو ایران پخش شد و همانموقع مورد استقبال عام و خاص قرار گرفت.
شعر ترانه از سرودههای کریم فکور بود و تنظیم آهنگ آن را روحالله خالقی به عهده گرفت. در اجرای این تصنیف همراهی گروه کُر با صدای گرم بنان کاری تازه و از نوآوریهای آن سالها بود.
و اما این ترانه نیز پیشینه و حکایتی دارد که آن را از زبان اکبر محسنی سازندهٔ آهنگ این اثر بشنوید.
بدون شک بخشی از ترانههای ماندگار در حافظهٔ جمعی ما ایرانیان از ساختههای تورج نگهبان (ترانهسرا) و همایون خرم (آهنگساز) است. ترانه «آنچه گذشت» اولین شعر تورج نگبهان و نخستین آهنگ همایون خرم برای مرضیه بود. اجرای اول این ترانه را بشنوید و داستان چگونگی خلق این اثر را به روایت همایون خرم برگرفته از کتاب خاطرات او بخوانید.
«. . . اولین آهنگی که به خانم مرضیه دادم، آهنگی بود به نام «آنچه گذشت» که مردم و روزنامهها خیلی از آن استقبال کردند. آشنایی من خانم مرضیه از طریق برادر ایشان بود که قبلا با هم در مدرسه علمیه همشاگردی بودیم. [. . .] شعر این ترانه را آقای تورج نگهبان در منزل ما ساختند. اگرچه قرار نبود که خانم مرضیه این آهنگ را اجرا کنند، ولی بر اثر ماجرایی، این آهنگ با دقت و وسواس بسیار، ساخته و توسط ایشان اجرا شد. شعر این آهنگ در بهمن ۱۳۳۵ در شماره نهم «مجلهٔ موزیک ایران» چاپ شد. خاطر نشان میکنم که نوازندهٔ آکاردئون آقای «تهرانی»، نوازندهٔ ترومپت آقای «یوسف رشیدی» و نوازندهٔ جاز [درامز] احتمالا آقای «نیکول الوندی» بودهاند.» [برگرفته از کتاب: غوغای ستارگان، خاطرات هنری مهندس همایون خرم، انتشارات جاویدان، تهران، چاپ اول ۱۳۸۹، صفحات ۱۱۳ تا ۱۱۵]
● پانویس مجله موزیک ایران:
چون عدهٔ زیادی از خوانندگان مجله برای چاپ آهنگهای آقای مهندس خرم که توسط مرضیه خوانده میشود اظهار تمایل کردهاند؛ اینک بنا به درخواست آنان آهنگ «آنچه گذشت» در این شماره چاپ گردیده و بعد از این نیز معروفترین آهنگهای ایشان چاپ خواهد شد.
● شرح عکس بالا:
عکس تورج نگهبان و پشتنویس آن به خط او و همایون خرم، به یادبود روز ساختن ترانه «آنچه گذشت».
خط بالا: (دستخط تورج نگهبان، ترانهسرا)
تقدیم به همایون عزیز گردید ـ تورج ـ ۱۳۳۵/۹/۱
خط پایین: (دستخط همایون خرم، آهنگساز)
یادبود روز پنجشنبه و ترانه«آنچه گذشت!» شاید اثر جاویدانی باشد. امضاء ـ ۱۳۳۵/۹/۱
دوم بهمن ماه مصادف است با روز درگذشت «عارف قزوینی». از او به جز سرودههایش، چند تصینف نیز به جا مانده که «از خون جوانان وطن» مشهورترین آنها است. «بیژن ترقی» ترانهسرای معاصر خاطرهای دارد از چگونگی ضبط و احیای دوبارهی این تصنیف که شنیدنی است.
ترانهی گل مریم از تکترانههایی است که سالها اگر نه از رسانههای رسمی که بیشتر بر زبان مردم تکرار شدهاند. در مثال نمونهی ایندست ترانهها میتوان از ترانهی مرا ببوس نام برد که با ترانهی گل مریم یک «وجه تفاوت» و یک «وجه اشتراک» دارد.
وجه اشتراکشان این که: اکثر ما هر دو ترانه را اول بار در فیلمی سینمایی شنیدهایم. مرا ببوس را در فیلم اتهام ساختهی داریوش کوشان به سال ۱۳۳۵، و گل مریم را در فیلم «پ، مثل پلیکان» ساختهی پرویز کیمیاوی در سال ۱۳۵۱.
وجه تفاوتشان هم آنکه: ترانهی مرا ببوس را میدانیم شعرش از حیدر رقابی (هاله)، آهنگش از ساختههای مجید وفادار و خوانندهی اول آن پروانه نمازی بود. (گرچه با صدای حسن گلنراقی به گوش آشناتر است و در واقع با اجرای او بود که این ترانه به شهرت رسید.) ولی ترانه گل مریم را کسی نمیدانست خوانندهی اصلی یا ساختهی کیست؟ و این بود تا چندی پیش که معلوم شد شعر و آهنگ آن از ایرج امیرنظامی است که در صدا و سیما واحد خراسان سرپرست ارکستر رادیو مشهد بود و خوانندهی آن هنرمند نهچندان شناختهشدهای به اسم عباس آیانی که با نام هنری بهروز فعالیت میکرد.
ترانه گل مریم در بهار سال ۱۳۵۰ از رادیو مشهد پخش شده بود و فیلم «پ، مثل پلیکان» سال پس از آن به نمایش درآمد. به نظر میرسد محمد جزایری پسرک نابازیگر آن فیلم که این ترانه را میخواند آن را در همان زمان از رادیو شنیده باشد. (این صحنه از فیلم را پایین مطلب ببنید.)
پینوشت:
● ترانهی گل مریم با صدای عباس (بهروز) آیانی را [در اینجا بشنوید.]
● در ویکپیدیای فارسی، و در تعریف داستان فیلم «پ، مثل پلیکان» آمده است:
«سید علی میرزا اهل طبس در ایام جوانیاش عاشق دختری به نام مریم میشود. اما خانواده سید علی میرزا با وصلت وی با مریم شدیدا مخالفت میکنند و زندگی برای میرزا، پوچ و بیمعنی میشود. مریم نیز که از میرزا ناامید شده بر حسب اجبار با مرد دیگری ازدواج میکند و زندگی میرزا را به یاس مطلق مبدل میکند. ادامهی زندگی بدون مریم به حدی برای میرزا دردآور و غیر قابل تصور میشود که چارهای جز جنون نمییابد. پس با دلی شکسته جلای شهر و خانواده میکند و به مدت ۴۰ سال به تنهایی در ارگ مخروبهی شهر طبس ماوا میگزیند.» [+]
«. . . شب با آقای پرویز یاحقی و نواب صفا منزل خانم الهه مهمان بودیم. . . من از جایم بلند شدم دستم را گذاشتم روی دوش یکی از رفقام ـ یا آقای صفا بود یا پرویز یاحقی ـ گفتم: «مستِ مستم ساقیا، دستم بگیر!» . . . دو روز بعد تو راهرو ادارهی رادیو سینه به سینه به آقای گلپایگانی برخوردم.»
شعر «کوچه»، اولین بار در اردیبهشتماه ۱۳۳۹ خورشیدی در هفتهنامۀ «روشنفکر» بهچاپ رسید. با اینکه شاعر این شعر را برای خوانده شدن بهشکل ترانه نسروده بود؛ ولی چنان مورد پسند اهل موسیقی واقع شد که بعدها چند اجرای متفاوت با صدای خوانندگان مختلف از آن ساخته و اجرا شد.
در عالم موسیقی و ترانههای ایرانی خوانندگانی داریم که با وجود چندین و چند ترانه در کارنامهی هنری خود اما بیشتر با یک ترانهی مشخص است که شناخته میشوند. این ترانه در اجرا یا بازخوانیاش با صدای هر کسی برای شنونده همواره یادآور نام و صدای خوانندهی اصلی آن است. ترانهی «جان مریم» با صدای «محمد نوری» از آندست ترانهها است.
«. . . شب با آقای پرویز یاحقی و نواب صفا منزل خانم الهه مهمان بودیم. . . من از جایم بلند شدم دستم را گذاشتم روی دوش یکی از رفقام ـ یا آقای صفا بود یا پرویز یاحقی ـ گفتم: «مستِ مستم ساقیا، دستم بگیر!» . . . دو روز بعد تو راهرو ادارهی رادیو سینه به سینه به آقای گلپایگانی برخوردم.»
