پیشینهی سرودهای انقلابی ـ مردمی در ایران به دههی پنجاه خورشیدی میرسد. اشعاری که بیشتر توسط زندانیان سیاسی سروده و بر ملودی یا آهنگ ترانههای مشهور اجرا میشد. بعد از انقلاب سال ۵۷ در ایران پنج خیزش مردمی رخ داد که برخی از آنها سرود یا ترانهی خود را داشت.
پیشینهی ترانهی بلا چاو (Bella ciao) به سالهای پایانی قرن نوزدهم در ایتالیا میرسد. این ترانه را کارگران فصلی مزارع گندم و زنان دهقان در شالیزارها زمزمه میکردند و مضمون آن جوانی زودگذر و سختی کار در مزرعه بود. بلا چاو بار دیگر در زمان جنگ جهانی دوم توسط پارتیزانها و مخالفان فاشیسم در ایتالیا احیا شد و این بار با مضمون مقاومت و مبارزه در راه آزادی.
عطاالله خرم در مقام آهنگساز با بسیاری از ترانهسرایان دوران خود همکاری داشت و خوانندگان مشهوری کارهای او را اجرا کردهاند. در آن سالها اما ترانههایی که او بر سرودههای پرویز وکیلی و صدای ویگن ساخت از محبوبترین و در سالهای بعد مشهورترین آثار او به حساب میآیند.
در جهان موسیقی اما گاهی آهنگ ترانهای چنان از حسن استقبال عمومی برخوردار میشود که در کشورهای دیگر هم ترانهسرایی به زبان خود شعری بر همان آهنگ میگذارد و خوانندهای آن را اجرا میکند. این ترانهها نزد اهل موسیقی Cover نامیده میشود.
امروز (۹ شهریور) مصادف است با سالروز درگذشت «فرهاد مهراد»، مردی که با صدایی تلخ میخواند و یادش در خاطرات ما شیرین و روشن است.
«تنها صداست که میماند»
با یاد استاد «منوچهر اسماعیلی» که از جهان فانی درگذشت و صدای ماندگارش را برای ما باقی گذاشت.
● دهن مهن، کلون ملون (فیلم مادر)
● ما که دنیامون شده آخرت یزید (فیلم سوتهدلان)
● ایوای که چقدر دشمن داری خدا (فیلم سوتهدلان)
● گفتگوی «حسن کچل» با همزاد (فیلم حسن کچل)
● ترانههای سکانس تصنیففروش در فیلم «سوتهدلان»
● ترانه فیلم «دور دنیا با جیب خالی» (موسیقی: اسفندیار منفردزاده)
* * *
همکاری بیژن مفید با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به دههی پنجاه برمیگردد. پیش از آن داستانهایی برای کودکان را برای مؤسسه انتشارات فرانکلین ترجمه کرده بود.
بیژن مفید را بیشتر به عنوان نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر میشناسیم. او اما بازیگر هم بود. معمولا در اجراها نقشی از شخصیتهای نمایشنامههایش را هم بازی میکرد. (روباه ملا و شتر نقال [شهرقصه]، پلنگ [ماه و پلنگ]، ملخ [شاپرکخانم]) شعر دکلمه میکرد. (اشعار ابوسعید ابوالخیر) ترانه میسرود («دیگه این واسه ما دل نمیشه») صدای خوشی داشت و آواز هم میخواند («دو تا چشم سیاه داری»، «ستار خان»). در کنار اینها گاهی نیز به عنوان «صدا پیشه» در کارهایی که دیگران نوشتهاند هم در مقام «قصهگو» و «راوی حکایت» حضور و همکاری داشت. نمایشنامههای شنیداری (پسرک چشم آبی [نوشتهی: جوادمجابی] و کی از همه پر زورتره [نوشهی: م. آزاد]).
● پسرک چشم آبی (قصهگو)
● کی از همه پر زورتره (قصهگو)
● ستار خان (شعر ترانه و خواننده)
● شعرهای ابوسعید ابوالخیر (دکلمه)
● کوتی و موتی (نویسنده، کارگردان)
● آفتاب آمد، آفتاب مهر آمد (گوینده)
● شهر قصه (نویسنده، کارگردان، بازیگر)
● ماه و پلنگ (نویسنده، کارگردان، بازیگر)
● شاپرک خانم (نویسنده، کارگردان، بازیگر)
● دیگه این واسه ما دل نمیشه (ترانهسرا)
● دو تا چشم سیاه داری (شعر ترانه و خواننده)
* * *
مجموعه آثار «بیژن مفید» در سایت «راوی حکایت باقی»
* * *
در تاریخ فرهنگ و ادبیات ما از دیدار دو ادیب و اندیشمند یا اولین ملاقات شاعرانی که ارادتی به هم داشتهاند؛ داستانهایی وجود دارد که برخی مثل دیدار شمس تبریزی و مولانا بیشتر به افسانه میماند و پارهای هم مثل ملاقات ابوعلی سینا و ابوسعید ابوالخیر که محتوایش همچنان راز سر به مُهر است!
در مجموعه اشعار «نادر نادرپور» ده شعر هست که شاعر برای دخترش «پوپک» یا خطاب به او سروده است. «کتاب پریشان» که بعدها «محمدرضا شجریان» آن را با عنوان «اشک پدر» به شکل ترانه اجر کرد یکی از آن چند شعر است. تاریخ سرایش این دهم اردیبهشت ۱۳۴۱ (دقیقا ۶۰ سال پیش در چنین روزی) است.
«تورج نگهبان»، در کنار ترانهسرایانی چون: رحیم معینی کرمانشاهی، بیژن ترقی، اسماعیل نواب صفا و کریم فکور سرآمد نسل دوم از ترانهسرایان معاصر است.
شروع کارش با مهندس «همایون خُرم» بود و ترانههایی که برای «پروین» و «مرضیه» سرود. هر دو از جنوب ایران آمده بودند. این از «اهواز» و آن از «بوشهر». دیداری اتفاقی در تهران و پس از آن رفاقتی گرم در کنار همکاریها و حتی دوران خدمت نظام وظیفه.
خاطرات آن ایام و داستان چند کار مشترک را «همایون خُرم» در کتاب خاطرات هنری خود «غوغای ستارگان» مفصل نوشته است. فرصتی شاید تا خلاصهای از آنها را اینجا بازنویسی کنم.
در اینجا و با یاد او چند ترانه از بیش از هفتصد ترانهای که سروده است را بشنویم. یاد او و یادگارهای ماندگارش یادمان باشد.
حکایت ترانه «بیگانه» (پوران شاپوری)
حکایت ترانه «رهگذر عمر» (داریوش اقبالی)
* * *